Istnieją dwie zasadnicze podstawy ustania stosunku pracy nawiązanego na podstawie umowy o pracę:

• rozwiązanie umowy o pracę,
• wygaśnięcie stosunku pracy.

Cechą charakterystyczną odróżniającą obie formy ustania stosunku pracy jest fakt, iż rozwiązanie stosunku pracy następuje z woli jednej lub obu stron na podstawie czynności prawnej (np. wypowiedzenie umowy o pracę przez pracodawcę ), podczas gdy wygaśnięcie stosunku pracy następuje z mocy samego prawa wskutek zaistnienia zdarzenia określonego w ustawie, a niebędącego czynnością prawną.

Wygaśnięcie stosunku pracy jest to ustanie tego stosunku z mocy samego zdarzenia prawnego. Zdarzenie to może być następstwem świadomego zachowania pracownika, np. niezgłoszenie się do pracy po odbyciu służby wojskowej, lub też wystąpić niezależnie od woli stron stosunku pracy – np. śmierć pracownika.
W tej sytuacji wszelkie oświadczenia pracodawcy lub pracownika skierowane do drugiej strony w przedmiocie wygaśnięcia stosunku pracy nie wywołują żadnego skutku, gdyż ustaje on z mocy samego prawa. Data pisma pracodawcy, a także data doręczenia pracownikowi pisma, w którym pracodawca stwierdza wygaśnięcie stosunku pracy, nie ma istotnego znaczenia dla ustalenia faktu i określenia daty ustania stosunku pracy. Strony stosunku pracy nie mogą również w drodze porozumienia uchylić lub wyłączyć wygaśnięcia umowy o pracę.

Wygaśnięcie stosunku pracy następuje z mocy samego prawa, w przypadku zaistnienia określonych zdarzeń, z którymi ustawa wiąże taki skutek prawny. Przepisy prawa pracy mają w tym względzie charakter norm bezwzględnie obowiązujących.

Śmierć pracownika jest zdarzeniem powodującym wygaśnięcie stosunku pracy. Cechą stosunku pracy jest osobisty charakter świadczenia pracy. Stąd w przypadku śmierci pracownika stosunek pracy nie może być kontynuowany.

Polskie prawo nie zezwala na zastąpienie zmarłego pracownika jego spadkobiercą. Na następców prawnych zmarłego przechodzą natomiast prawa majątkowe wynikające ze stosunku pracy, np. niewypłacone wynagrodzenie.

Na spadkobierców zmarłego pracownika przechodzą wyłącznie prawa majątkowe wynikające ze stosunku pracy.

Pracodawca w związku ze śmiercią pracownika jest obowiązany do:

1. wypłacenia uprawnionym osobom przysługującego zmarłemu pracownikowi wynagrodzenia oraz innych należności wynikających ze stosunku pracy:

Po śmierci pracownika prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki do uzyskania renty rodzinnej. Tymi prawami jest zazwyczaj niewypłacone wynagrodzenie, ekwiwalent z niewykorzystany urlop. Należą się one wymienionym członkom rodziny w takiej samej wysokości, w jakiej przysługiwałby pracownikowi, gdyby żył. Świadczenia pieniężne, które należą się pracownikowi, a których pracodawca nie zdążył mu wypłacić (np. wynagrodzenie) przechodzą na członków rodziny wymienionych w Kodeksie pracy, z pominięciem ogólnych reguł prawa spadkowego. Są to ci sami członkowie rodziny, którzy są uprawnieni do odprawy pośmiertnej po zmarłym pracowniku.

Prawa majątkowe ze stosunku pracy po śmierci pracownika przechodzą na:
1) małżonka zmarłego pracownika, tj. męża lub żonę. Nie przysługują one w przypadku orzeczenia separacji. Jeżeli małżonkowie byli rozwiedzieni, to przysługują one byłemu małżonkowi zmarłego pracownika, tylko jeżeli spełnia on warunki do uzyskania renty rodzinnej;
2) członków rodziny uprawnionych do uzyskania renty rodzinnej. W tym wypadku przejście praw majątkowych nie ma, tak jak w przypadku małżonka pracownika charakteru bezwzględnego. Prawa majątkowe przechodzą bowiem tylko na osoby, które spełniają warunki do uzyskania renty rodzinnej po zmarłym. Nie jest istotne czy tę rentę faktycznie pobierają, ważne jest, aby byli do niej uprawnieni. Uprawnieni do renty rodzinnej są członkowie rodziny zmarłego pracownika spełniający określone przepisami o ubezpieczeniach społecznych warunki:
a) dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione, pod warunkiem że:

• nie ukończyły 16 lat,
• dzieci które ukończyły 161at są uprawnione, jeżeli nie ukończyły nauki w szkole, jednakże nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat życia,
• jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia i jest na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów,
• bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie do ukończenia 16 lat lub do ukończenia nauki w szkole;

b) przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletniości wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej. Mają one prawo do renty rodzinnej o ile spełniają łącznie określone warunki:

• nie ukończyły 16 lat lub 25 lat, jeżeli się uczą albo jeżeli są trwale niezdolne do pracy,
• zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią pracownika, chyba że śmierć była następstwem wypadku,
• nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli nie mogą zapewnić im utrzymania albo pracownik lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd;

c) małżonkowie rozwiedzeni, gdy spełniają określone warunki:

• małżonka rozwiedziona ze zmarłym pracownikiem, jeżeli miała w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową oraz spełniała jeden z poniższych warunków:
• w chwili śmierci byłego męża osiągnęła wiek 50 1at lub była niezdolna do pracy
• bądź też wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole - 18 1at życia,
• lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej,
• osiągnęła wiek 50 lat lub stała się niezdolna do pracy po śmierci byłego męża, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jego śmierci lub od zaprzestania wychowywania osób wymienionych wyżej,
• małżonek rozwiedziony ze zmarłą pracownicą ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli w dniu śmierci żony miał prawo do alimentów z jej strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową oraz spełniał jeden z poniższych warunków:
• w chwili śmierci byłej żony osiągnął wiek 50 lat lub był niezdolny do pracy
• albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłej byłej żonie, które nie osiągnęło 161at, a jeżeli kształci się w szkole - 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całko- do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej,
• osiągnął wiek 50 lat lub stał się niezdolny do pracy po śmierci byłej żony, nie później jednak niż w ciągu 5 lat od jej śmierci lub od zaprzestania wychowywania osób wymienionych wyżej,

d) rodzice, jeżeli są niezdolni do pracy lub ukończyli 50 lat albo wychowują co najmniej jedno z dzieci, wnuków, rodzeństwa uprawnionych do renty po zmarłym, jeżeli bezpośrednio przed śmiercią pracownik przyczyniał się do ich utrzymania. Za rodziców uważa się również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające.

Prawa majątkowe ze stosunku pracy przysługujące zmarłemu pracownikowi przechodzą na małżonka i innych członków rodziny uprawnionych do renty rodzinnej w równych częściach.

Może się jednak zdarzyć, że zmarły pracownik nie był żonaty (zamężna) lub że jego małżonek zmarł wcześniej, a inni członkowie jego rodziny, na których mogłyby przejść jego prawa majątkowe, nie spełniają warunków do uzyskania renty rodzinnej, np. dzieci są dorosłe i nie uczą się. W takim przypadku prawa majątkowe ze stosunku pracy zmarłego pracownika wchodzą do spadku. Pracodawca będzie wtedy obowiązany wypłacić należne świadczenia po byłym pracowniku jego spadkobiercom, w takich częściach w jakich były np. zapisane w testamencie lub w takich, jakie wynikają z dziedziczenia ustawowego.

2. wypłacenia uprawnionym członkom rodziny zmarłego pracownika odprawy pośmiertnej:

Odprawa pośmiertna jest jednorazowym świadczeniem przysługującym członkom rodziny pracownika od pracodawcy. Ma ona na celu finansową pomoc rodzinie zmarłego pracownika. 

Prawo do odprawy pośmiertnej przysługuje w razie łącznego spełnienia następujących warunków:
- śmierć pracownika;
Dla powstania prawa do odprawy pośmiertnej nie ma znaczenia przyczyna śmierci pracownika, jak i miejsce zgonu. Okoliczności i miejsce śmierci pracownika nie mają też żadnego znaczenia dla ustalenia wysokości przysługującej odprawy pośmiertnej.
- śmierć pracownika nastąpiła w czasie pozostawania w zatrudnieniu lub w okresie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku chorobowego,
Prawo do odprawy pośmiertnej powstaje, gdy pomiędzy pracownikiem a pracodawcą istniał stosunek zatrudnienia. Bez znaczenia jest przy tym podstawa nawiązania stosunku pracy (umowa o pracę, powołanie, mianowanie, wybór). Dla powstanie tego prawa nie ma również znaczenia, czy pracownik był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, czy na część etatu, a także na jaki okres została zawarta umowa o pracę (umowa na okres próbny, na czas określony, na czas nieokreślony).
Prawo do odprawy nie jest związane z faktycznym świadczeniem pracy w momencie śmierci. Zmarły mógł być pracownikiem, ale pracy nie wykonywać, np. pracownik mógł przebywać na urlopie wypoczynkowym, na zwolnieniu lekarskim.
Na równi z trwaniem stosunku zatrudniania jest traktowany okres pobierania zasiłku chorobowego po ustaniu zatrudnienia.
- zmarły pracownik ma członków rodziny uprawnionych do otrzymania odprawy;
Uprawnionymi do otrzymania odprawy pośmiertnej są małżonek zamarłego pracownika oraz inni członkowie rodziny spełniający warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej.

Małżonek nabywa prawo do odprawy bezwarunkowo, co oznacza że sam fakt pozostawania w związku małżeńskim jest podstawą do nabycia tego prawa. Małżonek będący w separacji w chwili śmierci pracownika nie nabywa prawa do odprawy, ponieważ orzeczenie separacji wywołuje takie same skutki jak rozwód.
Członkowie rodziny uprawnieni do renty rodzinnej zostali szczegółowo wymienieni i omówieni w pierwszej części artykułu.

Prawo do odprawy pośmiertnej przysługuje rodzinie pracownika niezależnie od podstaw nawiązania stosunku pracy, rodzaju zawartej umowy o pracę, wymiaru czasu pracy. Jeżeli pracownik był zatrudniony u kilku pracodawców, rodzinie przysługuje od odprawa od każdego z pracodawców.

Zgodnie z przepisem art. 93 § 2 k.p. wysokość odprawy pośmiertnej jest uzależniona od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy i wynosi:

1. jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony krócej niż 10 lat,
2. trzymiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 10 lat,
3. sześciomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 15lat.

Okres zatrudnienia stanowiący podstawę do naliczenia odprawy pośmiertnej obejmuje bieżące zatrudnienie oraz wszystkie poprzednie okresy zatrudnienia u tego pracodawcy. Do okresu tego zatrudnienia wlicza się także okresy zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeżeli zmiana pracodawcy nastąpiła na mocy przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę.

Podstawą do obliczenia wysokości odprawy pośmiertnej jest wynagrodzenie pracownika obliczone według zasad obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy.

Odprawę pośmiertną dzieli się w częściach równych pomiędzy wszystkich uprawnionych członków rodziny. Jeżeli po zmarłym pracowniku pozostał tylko jeden członek rodziny uprawniony do odprawy pośmiertnej, przysługuje mu odprawa w wysokości połowy odpowiedniej kwoty.

Pracodawca może uwolnić się od obowiązku zapłaty odprawy pośmiertnej jeżeli ubezpieczy pracownika na życie. Jeżeli jednak odszkodowanie wypłacone przez firmę ubezpieczeniową będzie niższe od odprawy pośmiertnej wówczas pracodawca jest zobowiązany do wypłaty uprawnionym członkom rodziny zmarłego pracownika różnicy pomiędzy należną odprawą a wypłaconym odszkodowaniem.

Roszczenie o zapłatę odprawy pośmiertnej przedawnia się z upływem 3 lat od daty jego wymagalności, tj. od daty śmierci pracownika.

3. sporządzenia świadectwa pracy:

Przepisy szczegółowo regulują tryb wydawania świadectwa pracy oraz treść tego dokumentu. Pracodawca jest obowiązany wydać pracownikowi świadectwo pracy niezwłocznie, tzn. w dniu, w którym następuje rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy. Obowiązek ten dotyczy każdego sposobu ustania stosunku pracy i jest niezależny od podstaw jego nawiązania. Pracodawca wydaje świadectwo pracy bezpośrednio pracownikowi albo osobie upoważnionej przez pracownika na piśmie. Jeżeli jest to niemożliwe, pracodawca w ciągu 7 dni od ustania stosunku pracy przesyła pocztą świadectwo pracy pracownikowi lub osobie przez niego upoważnionej.
W razie śmierci pracownika pracodawca sporządza świadectwo pracy zmarłego pracownika. Z wnioskiem o wydanie świadectwa pracy może wystąpić do pracodawcy członek rodziny zmarłego pracownika lub inna osoba będąca spadkobiercą zmarłego pracownika.

W świadectwie pracy umieszczone są następujące informacje:
1) informacje obowiązkowe:

• dane dotyczące okresu zatrudnienia pracownika ( data nawiązania i ustania stosunku pracy),
• wymiar czasu pracy,
• rodzaj wykonywanej pracy i zajmowane stanowisko,
• dane dotyczące ustania stosunku pracy, w tym podstawa prawna rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy),
• informacje o urlopach wykorzystanych przez pracownika,
• liczba dni, w których pracownik był niezdolny do pracy,
• liczba dni opieki nad dzieckiem,
• informacje o okresie, za który pracownikowi przysługuje odszkodowanie w związku ze skróceniem okresu wypowiedzenia umowy o pracę,
• informacja o odbytej czynnej służbie wojskowej lub służbie zastępczej,
• informacja o okresie wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze,
• informacja o okresach nieskładkowych,
• wzmianka o zajęciu wynagrodzenia za pracę;

2) informacje podawane na życzenie pracownika:

• informacja o wysokości wynagrodzenia, składnikach wynagrodzenia,
• informacja o kwalifikacjach uzyskanych przez pracownika.

Pracodawca ma obowiązek przechowywać kopię świadectwa pracy w aktach osobowych pracownika. W uzasadnionych przypadkach (np. zagubienia, zniszczenia w wyniku pożaru ) pracodawca wydaje odpis świadectwa pracownikowi lub – w przypadku śmierci pracownika członkom jego rodziny albo spadkobiercy zmarłego pracownika.

4. inne obowiązki pracodawcy:

Na skutek wygaśnięcia stosunku pracy w wyniku śmierci pracownika osoba fizyczna przestaje być pracownikiem. Konsekwencją tego jest ustanie obowiązku ubezpieczenia społecznego takiej osoby. Skutek ten następuje z dniem wygaśnięcia stosunku pracy.
W związku z powyższym pracodawca ma obowiązek wyrejestrować zmarłego pracownika z ubezpieczeń społecznych, na formularzu ZUS ZWUA w terminie 7 dni od dnia ustania stosunku pracy.

Anna Jędrzejczak Radca prawny www.kancelaria-radcy.pl